In oktober 1943 is het onrustig in het Westerkwartier. De Duitse bezetter zijn geconfronteerd met een aantal gezagsondermijnende gebeurtenissen. Hoofd van de Sicherheitzpolizei Neumann geeft daarom het bevel om vijftig verdachte verzetsmensen personen te gijzelen en naar Vught te sturen. Zo wil hij duidelijk maken dat met de bezetter niet te spotten valt.
Op 30 oktober om zes uur is Herman, de zoon van NSB-er Pier Nobach de wei in gegaan om de koeien van zijn vader te melken. In de wal van de sloot zitten een paar mannen van het verzet verscholen, die de opdracht hebben om de oude Nobach neer te schieten. Ze zien dat Pier er zelf niet is en overleggen wat ze moeten doen. Herman merkt dat zijn koeien onrustig zijn en kijkt wat er aan de hand is. Hij schrikt van de mannen in de wal en dan fluiten er twee kogels door de lucht en valt Herman dood tussen de koeien.
Pa Nobach is woedend! Hij beschuldigt Jan-en-Alleman van de moord en spoort zijn Duitse connecties aan om represailles te nemen. Die represailles kwamen er ook. Eerst worden er twee verzetsmannen Schuilinga en Beukema neergeschoten en vervolgens gaan in de nacht van 13 november 1943 een aantal overvalwagens op weg door het Westerkwartier om 50 gijzelaars op te pakken.
Om half drie in de morgen wordt er bij het huis van gemeentesecretaris H.R. Kalk van de gemeente Grijpskerk aangebeld.Omdat Kalk en zijn vrouw onraad ruiken, treuzelt zij bij het open doen van de voordeur en vlucht Kalk de tuin in. Tussen de huizen aan de Groningerstraatweg kom hij toch in het vizier van de Duitsers en wordt hij neergeschoten. Zwaar gewond wordt hij onder dak gebracht bij burgemeester v.d. Nadort, die snel dokter Staal laat halen om hem te behandelen. Er wordt ook een ziekenwagen gebeld en als deze komt wordt Kalk direct naar Groningen gebracht. Dokter Staal moet plaatst nemen in de overvalwagen, die voor het huis klaar staat. Als de ziekenwagen in Groningen komt is Kalk al overleden en heeft de overvalwagen zijn rit door de gemeente Grijpskerk vervolgd.
Eerst wordt aan de Kreupelstraat meester Buist uit zijn huis gehaald en hij moet naast Staal gaan zitten, ongewis van wat er gaat gebeuren. De reis gaat verder naar Visvliet om architect Gelderloos op te pakken. Hij had al meerdere keren aangegeven dat de Duitsers zich te veel met het christelijk onderwijs bemoeiden en werd daarom misschien als een opruier gezien. De wagen rijdt dan door naar Pieterzijl waar Ubel Postma, distributieambtenaar in Grijpskerk, gevangen genomen wordt. Hij wordt ervan verdacht dat hij papieren weggenomen en vervalst heeft bij de gemeente.
Dan steekt de overvalwagen de straat over en rijdt de ree van landbouwer Wiersma in. Deze boer wordt gearresteerd op verdenking van het verbergen van onderduikers. Voordat ze van de boerderij vertrekken geeft een Duitse soldaat aan dat hij zich Warm Kleiden moet. Dat geeft de arrestanten een beetje hoop, wellicht worden ze niet direct voor het vuurpeloton geplaatst. De overvalwagen rijdt verder door naar Kommerziel om slager Heys op te pakken en gaat dan vol gas de naar Stad.
De dag daarna gaan de vrouwen van Wiersma en Postma vanuit Pieterzijl naar Stad om de mannen kleren en geld te brengen. Als ze op het politiebureau komen is Ubel Postma nergens te vinden en wordt de dames gezegd dat hij vast al doodschoten is. Gelukkig wordt Postma later levend en wel aangetroffen op het bureau en kan hij zijn pakketje in ontvangst nemen. Net nog op tijd! Kort daarop worden de mannen weer in een overvalwagen gezet en rijden ze weg richting het zuiden, naar concentratiekamp Vught. Eenmaal daar aangekomen moeten ze langs de administratie om geregistreerd te worden, krijgen ze hun kampkleding en worden ze naar een barak gebracht om te gaan slapen.
Dokter Staal gaat zodra hij kan naar de kampcommandant om hem er op te wijzen dat hij officier van gezondheid is (hij is majoor geweest) en dat hij daarom niet in gijzeling genomen mag worden. Hij wordt daarom door de Duitsers als patholoog-anatoom in de ziekenbarak aangesteld. Vanaf die vreselijke plek kan hij doorgaan met zijn verzetsdaden. Zo voorkomt hij dat mensen op transport worden gezet, door ziekten voor te wenden en ze af te keuren. Hij verstopt ook een man in een broodwagen, zodat die kan vluchten uit Vught. Dokter Staal wordt in april 1944 overgeplaatst naar Amersfoort en in mei 1944 vrijgelaten.
De andere mannen moeten in het kamp hard werken, met lange appèls en weinig voedsel. Ubel Postma eet 10 maanden geen warm eten omdat hij de brouwsels van de kampkok niet door zijn keel kan krijgen. Hij ligt uiteindelijk een poosje met uitputtingsverschijnselen in de ziekenbarak.
De mannen hebben tijdens de maanden in het gevang verschrikkelijke dingen meegemaakt. Ze zijn waarschijnlijk getuige geweest van het bunkerdrama. Als straf tegen ongehoorzaamheid, stopt de kampbewaking 74 vrouwen in een bunker. Ze zijn opgepropt als haringen in een ton want bunker nummer 115 is maar 9 vierkante meter. Het werd zo vol dat de vrouwen alleen rechtop konden blijven staan. Toen de deur later weer open ging, bleken tien vrouwen overleden te zijn.
Het is natuurlijk goed voorstelbaar dat de andere gevangenen het huilen en de kreten van de vrouwen in bunker 115 hoorden en wisten van het overlijden van de 10 vrouwen. Ze hebben in Vught doodsangsten uitgestaan bij de gedachte dat zij een soortgelijke behandeling zouden krijgen.
Wiersma en Heys, de oudste mannen van de groep, worden kort na de verjaardag van Hitler in april 1944 vrijgelaten en mogen naar huis. De overige vier mannen blijven tot september 1944 in Vught en worden daarna alsnog overgeplaatst naar kamp Amersfoort en op 19 september vrijgelaten. Liftend en lopend gaan ze op huis aan en komen op 23 september in de buurt van Grijpskerk.
Mijn achterbuurman Jelte sr. is de jongste zoon van boer Wiersma en hij vertelde dat zijn vader na de oorlog nooit sprak over wat er in die periode was gebeurd. Zijn hele leven heeft boer Wiersma last gehad van wat we nu een PTSS-syndroom zouden noemen. In die jaren was daar echter nog geen aandacht voor.
In veel families werd er nooit gepraat over de vreselijke dingen die in de oorlog gebeurd zijn.
Geert Zijlstra
Ook te lezen in het Westerkwartiers op: https://www.destreekkrant.nu/rubriek/ik-proat-plat/70941/tachteg-joar-leden-de-nieuwe-ik-proat-plat-column